Cobra Soft, założona w burgundzkim mieście Chalon-sur-Saône, miała spory wpływ na rozwój francuskiej sceny cyfrowej kontestacji. Choć tworzyła różnorodne gry, w tym strategiczne i wojenne, to kryminały autorstwa Bertranda Brocarda zyskały największy rozgłos. Brocard wykorzystywał język ezopowy, by komentować politykę Francji i Europy.
4.1 Bertrand Brocard
Brocard opisywał początki swojej kariery informatycznej następująco:
Przyjechawszy do Chalon-sur-Saône w 1979, założyłem drukarnię. Przeczytałem artykuł o mikrokomputerach w Paryżu, który natychmiast mnie zainteresował. Nie miałem środków na Apple II, lecz w Chalon było mnóstwo aktywnych inżynierów Kodaku; założyliśmy klub Microtel, który zakupił TRS-80. Na nim uczyłem się programowania w języku BASIC1.
Zafascynowany kinem, Brocard widział w grach medium pozwalające na podobną ekspresję: „Mogłem opowiadać historie, pełnić funkcję reżysera, technika, dekoratora wnętrz, krótko mówiąc, miałem pełną swobodę”2. Z tej pasji otworzył sklep komputerowy obok drukarni i nawiązał współpracę z programistą Gilles’em Bertinem. Początkowo obaj działali w ramach przedsiębiorstwa ARG Informatique, ale w 1984 Brocard przekształcił firmę w Cobrę, nazwę będącą anagramem jego nazwiska3.
Wśród pierwszych produkcji studia znalazło się Morderstwo z wielkim impetem (Meurtre à grande vitesse, 1984), które pomysłowo wypromowano. W czasopiśmie „Théoric” ukazała się stylizowana na artykuł o śmierci fikcyjnego senatora Pérignaca4. Reklama, zachęcająca do udziału w konkursie polegającym na odgadnięciu sprawcy zbrodni5, okazała się skuteczna. Dzięki konkursowi sprzedano około 20 000 kopii Morderstwa z wielkim impetem6.
Tak zaczęła się seria pięciu gier kryminalnych Cobry. Morderstwo z wielkim impetem, osadzone w pociągu TGV, skupiało uwagę graczy wokół śledztwa w sprawie śmierci senatora. Morderstwa na Atlantyku (Meurtres sur l’Atlantique, 1985) dotyczyły działalności nazistowskich szpiegów na międzywojennym transatlantyckim statku pasażerskim. Akcja Morderstw serią (Meurtres en série, 1987) rozgrywała się współcześnie na normandzkiej wyspie Sark, nękanej przez byłych żołnierzy Wehrmachtu. W Morderstwach w Wenecji (Meurtres à Venise, 1988) przedstawiono działalność lewicowych terrorystów w tytułowym mieście. Nawet Morderstwa w kosmosie (Meurtres dans l’espace, 1990), osadzone osadzone w zimnowojennej konwencji science fiction, miały polityczny wydźwięk.
Brocard adaptował również Skorumpowanych (Les Ripoux, 1987) na podstawie filmu Claude’a Zidiego z 1984 roku oraz Żółty znak (La Marque jaune, 1988), oparty na komiksach Edgara P. Jacobsa. Cobra produkowała także gry polityczne. Akta „G”: Afera Rainbow Warrior (Dossier G: L’Affaire du Rainbow Warrior, 1986) autorstwa Daniela Lefebvre’a dotyczyły skandalu politycznego, o którym wspominałem omawiając Hawaje Coulona i Vanoye’a. Cessna nad Moskwą (Cessna Over Moscow, 1987) inspirowana była wyczynem pilota z RFN, Mathiasa Rusta, który w 1985 roku nielegalnie przekroczył granicę fińsko-radziecką drogą powietrzną, kompromitując swoim czynem radziecką obronę przeciwlotniczą. Cessna spotkała się z negatywnymi recenzjami i przysporzyła Cobrze problemów prawnych, bo rodzina pilota pozwała firmę za bezprawne wykorzystanie biografii7.
W 1986 roku Infogrames pod wodzą Bruna Bonnella dokonało wrogiego przejęcia Cobry, a w 1991 roku zupełnie ją zamknęłó8; po niepowodzeniu Morderstw w kosmosie działalność zawiesiło studio Hitech, ostatecznie zamknięte w 1996 roku9. Brocard został zmuszony do pracy w Infogrames. Wspominał później, że sukces spółki Bonnella opierał się na „przejmowaniu wszystkiego, co się wyróżniało”10. Bonnell upokorzył Brocarda, powierzając mu kierowanie trywialnymi adaptacjami Asteriksa (Asterix i wyzwanie Cezara / Astérix: Le Défi de César, 1995) oraz Smerfów (Smerfoteletransporter / Téléportaschtroumpf, 1995) dla dzieci. Brocard opuścił Infogrames w 1998 roku11.
4.1.1 Studium 1: Morderstwo z wielkim impetem (1984)
Nie ma niewinnych. Chociaż można być w różnym stopniu odpowiedzialnym.
Powieść Morderstwo w Orient Expressie Agathy Christie12 zapoczątkowała pewien kanon powieści kryminalnej, który tak trafnie potem podsumował pisarz Stieg Larsson13. Brocard, idąc śladem Christie, stworzył Morderstwo z wielkim impetem.
Pierwsza część serii Morderstwa wyróżniała się metasprawczością14, wynikającą z technicznych ograniczeń ówczesnego sprzętu. Amstrad CPC, dysponujący jedynie 48 kilobajtami pamięci, uniemożliwiał bezpośrednie umieszczanie wskazówek w programie. W samej gropowieści pojawiał się tylko uproszczony przekrój pociągu z migającym krzyżykiem, oznaczającym położenie gracza. Gdy gracz znajdował podejrzanego, pojawiał się jego uproszczony portret. Po przeszukaniu schowków, walizek i postaci wyświetlała się lista znalezionych przedmiotów. Te oznaczone trzema krzyżykami symbolizowały fizyczne dokumenty dołączone do gry – plany podróży, dokumenty tożsamości, legitymacje, listy i notatki. Wtedy należało sięgnąć do pudełka, wyjąć dany dowód i zbadać go w kontekście śledztwa.
Brocard ograniczył polecenia tekstowe tylko do sytuacji fabularnie uzasadnionych. wpisując ich nazwiska na komputerze podłączonym do sieci Minitel. Używając terminala i języka Basic, można rozszyfrować kod tajnej depeszy, wyjaśniającej okoliczności śmierci senatora Alberta Pérignaca. Ten polityk z komisji śledczej do spraw walki z handlem narkotykami, po powrocie z USA, został zamordowany w pociągu TGV, symbolu francuskiej dumy narodowej. Zadaniem gracza jest przesłuchanie pasażerów i załogi pociągu. Wśród podejrzanych znajdziemy panią Tricot, której wypowiedzi wprowadzają nas w kontekst tej gropowieści:
Nienawidzę tego człowieka już od czasu wojny, on mnie wydał Gestapo. Sądzę, że po wyzwoleniu mógł podszywać się pod członka ruchu oporu! Poza tym nie tylko on! Przytoczę Panu przykład… UWAGA — Nie będziemy tu cytować przykładów, gdyż mamy tylko 48 KB pamięci i ani czasu do stracenia [kursywą zapisałem komentarz twórcy — przyp. F.J.]15.
Kogo w tej historii okryto milczeniem? Otóż wśród pasażerów pociągu, których nazwiska nawiązują do znanych osobistości, pojawia się prezydent Bertini, alter ego Mitterranda16. Zamordowany senator, dawny denuncjator i sympatyk faszystowskiego państwa Vichy, który później przystał do ruchu oporu, również przywodzi na myśl Mitterranda. Oskarżenie pani Tricot korelowało z zarzutami, że prezydent Mitterrand niegdyś pracował w administracji Vichy, co potwierdziła książka dziennikarza Pierre’a Péana Une jeunesse française17. Zapewne dlatego agencja Octet odrzuciła dofinansowanie gropowieści Brocarda. Eskapistyczna Mandragora wydawała się mniej kontrowersyjna niż utwór, w którym Mitterrand mógł przejrzeć się jak w lustrze18.
Morderstwo z wielkim impetem przetwarza także motywy znane z Morderstwa w Orient Expressie. Podobnie jak u Christie, każda postać mogła potencjalnie zabić Pérignaca: pani Tricot – żądza zemsty za wydanie jej Gestapo; brat – liczący na spadek; niemiecka kochanka – odrzucona przez Pérignaka; Włoch Mozzarella – przewożący w walizce pistolet. Slavoj Žižek powiedziałby, iż „sprawca staje się tożsamy z ofiarą, tzn. morderstwo okazuje się w pełni zasłużoną karą”19.
Dziesięć lat po wydaniu gry symboliczne „morderstwo” na Mitterrandzie – growym odpowiedniku Bertiniego — i jego formacji popełniła prawica, zdejmując z siebie odpowiedzialność za okres państwa Vichy. Gracz „»udowadnia za pomocą faktów« to, co w przeciwnym razie pozostałoby halucynacyjnym zrzuceniem winy na kozła ofiarnego, tzn. dowodzi, że kozioł ofiarny jest faktycznie winien”20. Choć w lutym 2024 roku jeden z fanów gry zdekodował część wskazówek21, przekonując, że za zabójstwo odpowiada kontroler biletów działający na zlecenie mafii narkotykowej z Miami22, tajemnica zbrodni może nie mieć innego wytłumaczenia. Może nie musi mieć, skoro Brocard powiedział w rozmowie ze mną, że sam nie pamięta rozwiązania intrygi23.
4.1.2 Studium 2: Morderstwo na Atlantyku (1985)
W swoich działaniach marketingowych firmy wycieczkowe, co zrozumiałe, kultywują beztroski wizerunek, ale tak naprawdę ich działalność nie jest zupełnie oderwana od kwestii politycznych.
Metasprawczość obserwujemy też w Morderstwach na Atlantyku, stworzoną przez Brocarda i Marie-Anne Alison. Akcja tej gropowieści toczy się na transatlantyckim statku pasażerskim z 1938 roku. Gracz eksploruje statek, przesłuchuje świadków, znajduje dowody – oznaczone gwiazdkami przedmioty, takie jak wiadomość zaszyfrowana za pomocą maszyny Enigmy, fragmenty gazet i dokumenty. Choć gracz może swobodnie poruszać się po statku, postęp w grze zależy od zebranych dowodów i odnotowanych zeznań.
Śledztwo dotyczy śmierci fikcyjnego francuskiego pilota De La Vallière’a. Gropowieść nie ma określonego zakończenia, ale fani – którzy po latach ponownie odkryli program na Forum Oric — uważają, że mordercą jest nazistowski agent Otto Kempfer24. Vallière, zakochany w partnerce Kempfera Grecie von Bauman, odkrył spisek dotyczący porwania matematyka wzorowanego na matematyku Alanie Turingu, który złamał kod maszyny szyfrującej Enigma25. Gdy Greta von Bauman dowiaduje się o śmierci Vallière’a, zabija Kempfera strzałem z pistoletu, lecz sama głuchnie od odgłosu wystrzału; spisek wychodzi na jaw26.
Przypadek Morderstw na Atlantyku — ponownie omawianych po latach dzięki demake’owi na komputery Oric — ilustruje, jak gracze odtwarzają fabułę gropowieści, ale i twórczo ją interpretują. Pamiętajmy, że nawet zwykłe rejsy mają tło polityczne27, a w latach 80. członkowie skrajnie prawicowego Frontu Narodowego, odwołujący się do tradycji państwa Vichy, wzywali do bezzwłocznej deportacji imigrantów28. Krytycy gier mogli dostrzec podobieństwa między aktualnymi wydarzeniami a wirtualnym faszyzmem lat 30., co wyjaśniałoby sukces festiwalowy Atlantyku. Wrażenie to potęguje możliwość spotkania niezwiązanego ze sprawą Niemca Karla Altmana, bezgranicznie oddanego ideom Adolfa Hitlera:
To wyłącznie nieporządek i deprawacja! Wkrótce konieczna będzie czystka. W moim kraju, dzięki naszemu Führerowi, sprawy mają się inaczej… Dzięki niemu Niemcy znów stały się światową potęgą! Od samego początku trzymałem się czasu mojego kraju z lojalności wobec mojej ojczyzny!29
Oczywista jest aluzja do Francuzów o zbliżonych przekonaniach. Konsekwencje tych poglądów ilustruje przypadek Morderstw serią.
4.1.3 Studium 3: Morderstwa serią (1987)
I zostali uwolnieni czterej aniołowie, gotowi […] pozabijać trzecią część ludzi.
Dwie pierwsze odsłony serii Brocarda pozostawiały graczom swobodę w kreowaniu zakończenia. Dopiero Morderstwa serią oraz Morderstwa w Wenecji, zawierały dopracowane finały, świadczące o kunszcie autora. Wprawdzie jeszcze Morderstwa serią, choć chwalone za fabułę, spotkały się ze zróżnicowanym odbiorem. Michel Brassinne zauważył, że „to nie śmierć bohatera skłania do tego, by powrócić do początku gry, lecz […] pragnienie rekonstrukcji chronologii wydarzeń prowadzących do demaskacji winnych”30. Złożoność obsługi Morderstw serią zdaniem Didiera Latila z „Génération 4” stanowiła jednak barierę dla odbiorców gier innych niż przygodowe31.
Niemniej jednak istotna była sama metoda. Brocard pieczołowicie zaplanował projekt Morderstw serią. Już podczas pierwszej wizyty na wyspie Sark latem 1986 roku uderzył go ponury klimat scenerii: „Unosiła się mgła, atmosfera była autentyczna i niesamowita. Wzdrygnąłem się na myśl: »jakie wymarzone miejsce na zbrodnię…«”32. Przeprowadziwszy wywiady z mieszkańcami, Brocard przemierzał wyspę z chronometrem, wytyczając dokładne trasy ruchu postaci33. Ta skrupulatność przełożyła się na nawigację po gropowieści; upływ czasu zależał od wybranej ścieżki, a pośpiech był wskazany z uwagi na eskalację przemocy.
Akcja gry rozgrywa się wokół przybycia na wyspę czwórki Niemców: byłego oficera Wehrmachtu, Hansa von Drubena, i jego wspólników: Ewy Schmitt, Ottona Komenta i Karla Komenta. Otto, na zlecenie von Drubena, ma odzyskać zwój z informacjami o ukrytym złocie nazistów, posiadanym przez Michaela Backlindera i jego syna Dietera. Na wyspie dochodzi do serii morderstw. Otto zabija Michaela i Dietera, pozorując samobójstwo tego ostatniego. Jednakże świadkini morderstwa, niejaka Eleanor Gwendall, podająca się za boską mścicielkę, dokonuje zemsty na intruzach. Na podstawie anonimowego donosu doprowadza do aresztowania archeologa Johna Dicksona, wcześniej podawszy mu truciznę. Śmierć Dicksona w areszcie odwraca uwagę policji od działań Gwendall, która wykorzystuje odkrycie zwłok Ottona – znalezionego na plaży ze skręconym karkiem – aby dopuścić się potrójnego zabójstwa. Podkłada ładunek wybuchowy na jachcie Niemców, doprowadza do spotkania wspólników Ottona i wysadza ich w powietrze34.
W Morderstwach serią zastosowano nowatorską, choć niedopracowaną mechanikę. Poruszając się po widocznej z góry mapie Sark, gracz uruchamia licznik czasu, uzależniony od swoich ruchów, przypominający późniejszą grę Superhot (2016). Dotarcie do świadków zależy od terenu i używanego środka transportu. Precyzyjne manipulowanie czasem jest jednak wymagające i wymaga częstego cofania ruchów postaci. Pomimo umiarkowanego zaangażowania w tej sferze, Morderstwa serią wyróżniają się symboliką. Czwórka Niemców funkcjonuje niczym biblijni Jeźdźcy Apokalipsy, zagrażając lokalnej społeczności i narażając się na śmierć z rąk samozwańczej Aniołki Apokalipsy. Krótka notatka w gropowieści bezpośrednio nawiązuje do Biblii: „Uważaj, z kim zadzierasz albo przygotuj się na zemstę Damiena 666”35. Liczba 666 w Apokalipsie symbolizuje Bestię, Szatana naznaczającego ludzkość grzechem. Brocard wykorzystał ten motyw jako komentarz polityczny.
4.1.4 Studium 4: Morderstwa w Wenecji (1988)
Po wojnie region Wenecji był najżyźniejszym gruntem dla akcji neofaszystowskich.
Inaczej niż Morderstwa serią, Morderstwa w Wenecji spotkały się z entuzjastycznym odbiorem. Francuscy krytycy branżowi docenili „wyczerpującą intrygę” oraz „znakomity suspens”36. Jacques Deconchat stwierdził nawet, że „Brocard i jego ekipa podpisali się pod swoim arcydziełem37. Interesującym zabiegiem było umieszczenie przez twórców swoich podobizn w gropowieści. Przykładowo sam Brocard wcielił się w rolę prywatnego detektywa, z którym można porozmawiać38.
W porównaniu z poprzednią grą z serii, Morderstwa w Wenecji oferują odmienną perspektywę świata, z przewijaną panoramą Wenecji autorstwa architektki Nathalie Delance. Z poziomu panoramy gracz musi przeszukiwać okna budynków, aby odnaleźć trzydzieści kluczowych postaci, co wymaga nerwowego klikania na panoramę. Wenecja oferuje również znacznie większą swobodę rozgrywki — rozmawiać z podejrzanymi i przesłuchiwać ich w dowolnej kolejności.
W gropowieści Brocarda uwydatniono zagrożenie ze strony lewicowego terroryzmu, reprezentowanego przez organizację Fraktion Ulrika, która planuje zamachy bombowe w całej Wenecji. Inspiracją dla Brocarda oraz twórcy dialogów, Jacky’ego Adolphe’a, była zachodnioniemiecka Frakcja Czerwonej Armii (RAF), z istotnym wkładem Ulrike Meinhof. Mimo że akcja gropowieści toczy się we Włoszech, gdzie działały Czerwone Brygady, utwór Brocarda prezentuje szerszy obraz europejskiego terroryzmu. Zdaniem Charlesa Townshenda był on przejawem bezradności lewicy, która nie potrafiła przekonać społeczeństwa do wzniecenia rewolucji39.
Wenecja ukazuje narastający chaos wśród bojowników. Ich liderką jest Ulrika Zaroff (wyglądu użyczyła jej właśnie Delance), postać makiaweliczna, ciągle zmieniająca tożsamość. Dopuszcza się m.in. zmuszenia żony działacza UNESCO Andreasa Kohlera do mężobójstwa. Wywołuje też napięcie wśród terrorystów, zabijając swojego wspólnika Manuela Dupla. Ostatecznie rewolucja pożera własne dzieci niczym Saturn.
Trudno jednak przypuszczać, by zespół Brocarda radykalnie zmienił swoje przekonania. W Morderstwach w Wenecji pojawia się inna tajna organizacja — masoneria, której członkowie noszą niezwykle rozpoznawalne pierścienie. Jest to nawiązanie do rzeczywistej niesławnej prawicowej loży masońskiej Propaganda Due, do której należał m.in. późniejszy premier Włoch, Silvio Berlusconi40. Jej celem było zapobieżenie objęciu władzy we Włoszech przez lewicę41. Dopiero po neofaszystowskim zamachu bombowym w Bolonii w 1980 roku (85 zabitych), który oburzył opinię publiczną, Propaganda Due została rozwiązana42. Co istotne dla wydarzeń zachodzących w gropowieści, Wenecja była szczególnym miejscem aktywności skrajnie prawicowych bojówek43, a ich zamachy spotykały się z opieszałością sądownictwa; zapadały przeważnie wyroki uniewinniające44. Rozbrojenie bomby i pokonanie Fraktion Ulrika w grze odbywa się na korzyść masonerii, do której należy nawet inspektor policji, notabene szef awatara.
Analizując Morderstwa w Wenecji, warto zwrócić uwagę na kontekst powstania utworu. W czerwcu 1987 roku, na rok przed premierą, Wenecja gościła szczyt G7 (siedmiu najbogatszych gospodarek świata), gdzie poruszano między innymi kwestię międzynarodowego terroryzmu45. Właśnie ten wątek podjęli twórcy gry, motywując działania Fraktion Ulrika chęcią storpedowania szczytu. Międzynarodowy szczyt, którego realne znaczenie dla poprawy bezpieczeństwa obywateli było niewielkie, zyskał w grze rangę bezpośredniego zagrożenia dla działalności zachodnioeuropejskich terrorystów.
Rozbrojenie bomby staje się jednym z najtrudniejszych wyzwań w Morderstwach w Wenecji. Choć gracz może przećwiczyć tę czynność na atrapie w komisariacie, rzeczywista bomba jest inaczej skonstruowana, a dostęp do niej utrudniają członkowie grupy terrorystycznej. Gracz może jednak wykorzystać wykonane zdjęcia, aby zmienić wygląd awatara w teatralnej garderobie i upodobnić się do Madame Smith/Ulriki Zaroff, koordynatorki zamachu. Ta maskarada płci46 dodaje grze obyczajowej pikanterii, choć służy celowi ludycznemu; umożliwia przedostanie się do miejsca podłożenia bomby, jej rozbrojenie oraz konfrontację z terrorystką. Ulrika pod koniec gry zostaje przyłapana w kawiarni, co symbolizuje porażkę powojennej lewicy wyrosłej z „kawiarnianego” egzystencjalizmu uosabianego przez filozofów Jean-Paula Sartre’a i Simone de Beauvoir47; ostatecznie antagonistka musi uznać swoją porażkę.
Morderstwa w Wenecji to złożone dzieło Brocarda, które obiektywnie ukazuje rolę ugrupowań ekstremistycznych podczas zimnej wojny w Europie Zachodniej. Gry kryminalne Brocarda i Cobry odzwierciedlają czasy, gdy Europę nawiedzało nie widmo komunizmu48, lecz prawicowego populizmu nostalgicznego wobec faszyzacji Europy lat 30. i 40., do czego Brocard konsekwentnie nawiązywał.
4.2 Słowa końcowe
Bertrand Brocard specjalizował się w grach kryminalnych, w których ukazywał napięcia związane z działalnością ruchów faszystowskich i komunistycznych w Europie w okresie minionego półwiecza. W jego produkcjach eksplorowane były takie zjawiska jak szpiegostwo hitlerowskie (Morderstwa na Atlantyku), masoneria (Morderstwa w Wenecji) czy współpraca z faszystowskimi rządami (Morderstwo z wielkim impetem). Brocard dokładał szczególnej staranności w zbieraniu materiałów historycznych, aby zapewnić realizm rozgrywki. Charakterystyczne dla jego twórczości są motywy kobiecej zemsty, prezentowanej bez równoczesnej seksualizacji bohaterek, a także zachęcanie gracza do do metasprawczości.
W wywiadzie z 2019 roku Brocard akcentował potrzebę archiwizacji gier cyfrowych dla przyszłych pokoleń, przestrzegając jednocześnie przed ryzykiem utraty dorobku dawnej kultury cyfrowej, podobnie jak w przypadku filmów Georges’a Mélièsa.
Posiadamy do dziś kopie filmów Mélièsa tylko dzięki amerykańskim podróbkom […]. Dlaczego? Ponieważ Méliès spalił wszystkie swoje filmy! Wszystko musiało zostać boleśnie zrekonstruowane po drugiej stronie Atlantyku. Grom zostało jeszcze trochę czasu, ale ludzie muszą uświadomić sobie, o co toczy się gra49.
Apel ten rezonuje szczególnie mocno w kontekście pamięci o dziełach Brocarda, późniejszego fundatora Narodowego Konserwatorium Gier Wideo (CNJV, 2016). Po serii kryminalnej Brocarda we Francji brakowało godnych kontynuacji, poza nielicznymi tytułami retro, takich jak Rejs dla trupa (Croisière pour un cadavre, 1991) Paula Cuisseta oraz dyptyk Lankhoru. O ile jednak produkcja Cuisseta skłaniała się ku karykaturze powieści Agathy Christie50, o tyle gry Lankhoru oferowały bardziej dojrzałą krytykę społeczną.
Cyt. za: Alexis Blanchet, Guillaume Montagnon, Une histoire du jeu vidéo en France: 1960–1991: des labos aux chambres d’ados, Éditions Pix’n Love, Houdan, 2020, s. 211.↩︎
Cyt. za: Alvaro Lamarche-Toloza, Jordan Leclerc, Entretien avec Bertrand Brocard, 2016, https://bit.ly/38kxkP1, dostęp 21 kwietnia 2019.↩︎
Blanchet, Montagnon, Une histoire du jeu vidéo en France..., s. 211.↩︎
Ils ont gagné! Concours «Meurtre à grande vitesse», „Théoric” 1985, nr 15, s. 25.↩︎
Bertrand Brocard, Le créateur du mois: Bertrand Brocart, „Tilt” 1986, nr 30.↩︎
Blanchet, Montagnon, Une histoire du jeu vidéo en France..., s. 219; Michel Brassinne, Francis Piault, François Pingaud, Jeux pour micros: Cessna over Moscow, „Jeux et Stratégie” 1987, nr 47, s. 63.↩︎
Société.com, Société Cobra Soft (339391336) à Villeurbanne (69100), 26 września 2025, https://www.societe.com/societe/cobra-soft-339391336.html, dostęp 26 września 2025.↩︎
Société.com, Société Hitech Productions (339371692) à Chalon-sur-Saône (71100), 26 września 2025, https://www.societe.com/societe/hitech-productions-339371692.html, dostęp 26 września 2025.↩︎
Cyt. za: Lamarche-Toloza, Leclerc, Entretien avec Bertrand Brocard..., s. 3.↩︎
MO5.COM, Cobrasoft (1985-1994), https://mo5.com/en/creation/cobrasoft-1985-1994/, dostęp 26 września 2025.↩︎
Agatha Christie, Marta Kisiel-Małecka, Morderstwo w Orient Expressie [1934], Wydawnictwo Dolnośląskie, Poznań – Wrocław, 2017.↩︎
Stieg Larsson, Dziewczyna, Która igrała z ogniem [2006], tłum. Paulina Rosińska, Wydawnictwo Czarna Owca, Kraków, 2012, s. 449.↩︎
Termin ten ukuł Marcin M. Chojnacki na określenie czynności związanych z „manipulacją na samym tekście lub też osiągnięciem rezultatów powiązanych z grą, lecz przejawiających się już w świecie realnym” (Marcin M. Chojnacki, Estetyka sprawczości w grach wideo, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, 2022, s. 144). Innymi słowy, metasprawczość może przejawiać się w modyfikowaniu rozgrywki, ale także w łączeniu aktywności w grze z poza-grą.↩︎
Cytat z gry: „Je déteste cet homme car pendant la guerre, il m’a dénoncé à la Gestapo. Quand je pense qu’à la libération il a pu se faire passer pour résistant!!! D’ailleurs il n’était pas les seul! Je vais vous citer l’exemple de… NOTA — Il n’y a aura pas d’exemples cités car nous n’avons que 48K de mémoire et pas de temps à perdre”.↩︎
Owszem, prezydent Bertini to nawiązanie do programisty Gilles’a Bertina, ale narzuca się aluzja do urzędującej głowy państwa.↩︎
Pierre Péan, Une jeunesse française: François Mitterrand, 1934-1947, Fayard, Paris, 1994.↩︎
Blanchet, Montagnon, Une histoire du jeu vidéo en France..., s. 249–250.↩︎
Slavoj Žižek, Patrząc z ukosa. Wprowadzenie do Jacques’a Lacana przez kulturę popularną [1991], tłum. Janusz Margański, Aletheia, Warszawa, 2018, s. 109.↩︎
Cubitus, Meurtre a Grande Vitesse, CPC-Power, 25 lutego 2024, https://archive.is/1Zup3, dostęp 10 lipca 2024.↩︎
Treść rozszyfrowanych depesz do kontrolera, które wskazują na międzynarodowe tło zabójstwa, brzmi: „Zachować absolutną dyskrecję, zlikwidować Pérignaca, specjalne narzędzie w Miami. Odzyskać czerwoną teczkę, udać się na Florydę” („Discrétion absolue, liquidez PERIGNAC, Outil Spécial au Miami. Récupérez dossier sacoche rouge, Rendez-vous au Florida”). Nawiasem mówiąc, można odczytać takie rozwiązanie akcji jako preludium do Fascynacji Muriel Tramis, również osadzonej w Miami i zaczynającej się od morderstwa na zlecenie.↩︎
Cytat z korespondencji przez LinkedIn, 1 listopada 2017: „Bonsoir! Je ne sais plus ce qu’il fallait décrypter… 33 ans se sont écoulés! On me pose encore souvent des questions relatives à cette série de 5 logiciels «Meurtres….»”.↩︎
Dom50, [Aide] – Maxi mène l’enquête, Forum Oric, 3 lutego 2013, https://archive.ph/o2J2y, dostęp 20 września 2022.↩︎
Aczkolwiek dzięki badaniom polskiego Biura Szyfrów pod wodzą Mariana Rejewskiego: David Link, Resurrecting Bomba Kryptologiczna: Archaeology of Algorithmic Artefacts, I, „Cryptologia” 2009, t. 33 nr 2, https://doi.org/10.1080/01611190802562809, s. 166–182.↩︎
Peter Quartermaine, Bruce Peter, Cruise: Identity, Design and Culture, Rizzoli, New York, 2006, s. 62.↩︎
Pierre Bréchon, Subrata Kumar Mitra, The National Front in France: The Emergence of an Extreme Right Protest Movement, „Comparative Politics” 1992, t. 25 nr 1, https://doi.org/10.2307/422097, s. 63–64; Peter Davies, The National Front in France: Ideology, Discourse and Power [1999], Routledge, London, 2012, s. 225; John H. Tuppen, Chirac’s France, 1986-88. Contemporary Issues in French Society, Palgrave Macmillan, London, 1991, s. 57–58.↩︎
Cytat z gry: „n’est plus que désordre et dépravation! Une épuration sera bientôt utile. Dans mon pays, grâce à notre Führer, les choses ne se passent pas comme ça… Grâce à lui, l’Allemagne est redevenue une puissance mondiale! Depuis le départ j’ai gardé l’heure de mon pays par fidélité à ma patrie!”↩︎
Michel Brassinne, Jeux pour micros: Meurtres en série, „Jeux et Stratégie” 1987, nr 44, s. 78.↩︎
Stéphane Lavoisard, Didier Latil, Frank Ladoire, Le monde de l’aventure: Meurtres en série, „Génération 4” 1988, nr 2, s. 66.↩︎
Cyt. za: Bertrand Brocard, Meurtres en série, Cobra Soft, Chalon-sur-Saône, 1986, s. 2.↩︎
Dominique Pessan, Solution Meurtres en série, Oldies but Goodies, 2005, https://archive.is/HuuEf, dostęp 7 marca 2021.↩︎
Cytat z gry: „Mèles toi de ce qui te regardes ou gare à la vengeance de Damien 666”.↩︎
Dany Boolauck, SOS Aventure: Meurtres à Venise, „Tilt” 1989, nr 63, s. 99–100; Stéphane Lavoisard, Frank Ladoire, Jean Delaite, Le monde de l’aventure: Meurtres à Venise, „Génération 4” 1989, nr 8, s. 67.↩︎
Jacques Deconchat, Logiciels de jeux: Meurtres à Venise, „Science et Vie Micro” 1989, nr 58, s. 165.↩︎
Cyrille Baron, Tops de mois: Meurtres à Venise, „Micro News” 1989, t. 17, s. 62.↩︎
Charles Townshend, Terroryzm [2002], tłum. Ryszard M. Machnikowski, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, 2017, s. 94–99.↩︎
Umberto Eco, Pape Satàn aleppe. Kroniki płynnego społeczeństwa, tłum. Alicja Bruś, Rebis, Poznań, 2016, s. 243; Eleonora Lollo, Social Capital Accumulation and the Exercise of Power: The Case of P2 in Italy, „Journal of Economic Issues” 2016, t. 50 nr 1, https://doi.org/10.1080/00213624.2016.1147311, s. 65.↩︎
Leonard Weinberg, William Lee Eubank, Neo-Fascist and Far Left Terrorists in Italy: Some Biographical Observations, „British Journal of Political Science” 1988, t. 18 nr 4, https://doi.org/10.2307/193884, s. 542–543.↩︎
Franco Ferraresi, Threats to Democracy: The Radical Right in Italy After the War, Princeton University Press, Princeton, 1996, s. 121 i 177.↩︎
Blair Dimock, The Benefits of Teamplay: Italy and the Seven Power Summit, University of Toronto, Centre for International Studies, Toronto, 1988, s. 30–31.↩︎
Joan Riviere używała pojęcia maskarady, opisując nim „kobiecość” (womanliness) — przywdziewaną niczym maska kulturową praktykę (Joan Riviere, Womanliness as a Masquerade [1929] [w:] Russell Grigg, Dominique Hecq, Craig R. Smith (red.), Female Sexuality: The Early Psychoanalytic Controversies, Karnac, London, 2015, s. 173).↩︎
Sarah Bakewell zauważa, że Sartre i Beauvoir „spędzili wiele lat, mieszkając w tanich hotelach kwartału Saint-Germain-des-Prés i pisząc całe dnie w kawiarniach, głównie dlatego, że było tam cieplej niż w nieogrzewanych pokojach hotelowych” (Sarah Bakewell, Kawiarnia egzystencjalistów. Wolność, bycie i koktajle morelowe [2017], tłum. Aleksandra Paszkowska, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa, 2018, loc. 27/885).↩︎
Nawiązuję do początku słynnego Manifestu komunistycznego, skierowanego przeciwko aparatowi przemocy w Europie: „Widmo krąży po Europie – widmo komunizmu. Wszystkie potęgi starej Europy połączyły się dla świętej nagonki przeciw temu widmu, papież i car, Metternich i Guizot, francuscy radykałowie i niemieccy policjanci” (Karl Marx, Friedrich Engels, Manifest komunistyczny [1848], Jirafa Roja, Warszawa, 2008, s. 31).↩︎
Thomas Ribault, Épopée: Tales From French Game Developers, Hardcore Gaming, New Jersey, 2019, s. 68.↩︎
Główny bohater Rejsu dla trupa, policjant Raoul Dusentier, zostaje zaproszony na rejs organizowany przez swojego majętnego przyjaciela, Niklosa Karaboudjana. Tuż po rozpoczęciu rejsu po Adriatyku Karaboudjan zostaje jednak zamordowany. Rozpoczyna się śledztwo dotyczące ośmiorga pasażerów. Oprócz pogrążonej w depresji żony Niklosa, Rebeki, w rejsie uczestniczą: niedobrani narzeczeni (Daphne, Julio), przeżywające kryzys małżeństwo (Tom, Rose), ksiądz-hazardzista i jego przyjaciółka (Fabiani, Suzanne), oraz rosyjski gangster pod przykrywką i lokaj (Dmitrij i Hector). Tylko ta ostatnia para jest jednopłciowa — i, jak można się domyśleć, winna.
Produkcja Delphine Software skupia się bardziej na oddaniu atmosfery okresu międzywojennego niż na przekazie politycznym. Podczas wędrówki po statku gracz może jednak dostrzec rozwarstwienie społeczne wśród załogi i pasażerów. W najniższych częściach statku przebywają postacie trzecioplanowe, takie jak praczki czy palacz w kotłowni, z którymi interakcje są ograniczone. Uwaga gracza kieruje się ku bardziej rozwiniętym interakcjom z pasażerami na wyższych kondygnacjach statku.↩︎