OD PARANOI DO EKSTAZY

Przedmowa do wydania drugiego

Przed Czytelnikami spoczywa drugie, poprawione wydanie książki elektronicznej (lub raczej stawania-się-książką, jak powiedziałaby Rosi Braidotti) o charakterze popularnonaukowym. Podlega ona dynamicznym zmianom od dwóch lat, kiedy publikowałem ją jeszcze pod inną nazwą: Przegrana emancypacja. Bezpłatny, elektroniczny charakter publikacji pozwala mi ją dystrybuować zarówno w klasycznym PDF-ie, jak i poprzez stronę internetową (z pomocą narzędzia Quarto).

Przeważnie kojarzymy francuską ludografię, tj. francuski przemysł kultury cyfrowej, z Raymanem i Ubisoftem. Tymczasem tradycja gier cyfrowych we Francji jest znacznie bogatsza i starsza. Sam miałem okazję się o tym przekonać, gdy w 2008 roku wraz z czasopismem „CD-Action” otrzymałem płytę z jubileuszową edycją Innego świata (Another World, 1991), trudnego do zakwestionowania arcydzieła. To właśnie Inny świat skłonił mnie do zgłębiania francuskiej ludografii, w czym pomogła mi również publikacja Replay: The History of Video Games (2010) Tristana Donovana. Stąd już był tylko krok do własnych badań, których rekapitulację Czytelnicy znajdą w mojej książce.

Francuska kultura cyfrowa (zwłaszcza w latach 1982–1995, datach granicznych książki) doświadczyła pobudzenia podczas rządów przeydenta-socjalisty François Mitterranda. Był to moment burzliwy ekonomicznie, lecz przyjazny dla rozwoju francuskiej kultury popularnej. Niniejsza publikacja zawiera ciąg analiz wybranych gier, który zaczyna się od Paranoika Jean-Louisa Le Bretona, a kończy na Ecstatice Alaina Maindrona i Andrew Spencera. Uczucia paranoi (tożsamej z kontestacją) oraz ekstazy (kojarzonej z ekscesem) ostatecznie dobrze podsumowują przeciwstawne uczucia, jakie targały francuskimi graczami: państwo opiekuńcze upadało, ale karnawał władzy socjalistycznej stwarzał warunki do eksperymentów z formą i treścią gier (część z nich nazywam zresztą gropowieściami lub gropowiastkami, co wyjaśniam we wstępie do pracy).

Co się zmieniło w porównaniu z pierwszym wydaniem Od paranoi do ekstazy? Przede wszystkim tam, gdzie było to możliwe, uprościłem język, dodałem nowe cytowane publikacje oraz poprawiłem pewne błędy merytoryczne i redakcyjne. Dla wygody Czytelników w wydaniu PDF zastąpiłem również przypisy dolne końcowymi, do których dostęp łatwo można uzyskać przez kliknięcie odnośników. Pozostawiłem tłumaczenia tytułów gier na język polski. Większość badanych przeze mnie tytułów jest francuskojęzyczna, a ciągłe ich powtarzanie mogłoby znużyć Czytelników. Skoro zdecydowałem się tłumaczyć francuskie tytuły, uznałem także za logiczny krok przekład angielskich, gdy było to uzasadnione.

Chciałbym podziękować wszystkim osobom, które ukształtowały mnie jako groznawcę oraz pomogły mi udoskonalić fragmenty tej pracy: prof. dr. hab. Eugeniuszowi Wilkowi; dr hab. Annie Nacher, prof. UJ; dr. hab. Tomaszowi Z. Majkowskiemu, prof. UJ; dr. hab. Michałowi Kłosińskiemu, prof. UŚ; dr. hab. Piotrowi Marec­kiemu, prof. UJ; dr hab. Magdalenie Zdrodowskiej, prof. UJ; prof. dr. Alexisowi Blanchetowi; dr Justynie Janik; dr. Hugo Labrande’owi; dr. Jaroslavowi Švelchowi. Podziękowania za inspirację należą się też z różnych powodów: śp. prof. dr. hab. Łukaszowi A. Plesnarowi; śp. prof. dr. hab. Andrzejowi Pitrusowi; prof. dr. hab. Tadeuszowi Lubelskiemu; prof. dr hab. Małgorzacie Radkiewicz; dr hab. Michałowi Mochockiemu, prof. UG; dr hab. Sebastianowi Jagielskiemu, prof. UJ; dr Magdalenie Kozyrze; dr Marcie Tymińskiej; dr Laurze Goudet; Muriel Tramis; Martinowi Korolczukowi i wielu innym.

Filip Jankowski

grudzień 2025

Disclaimer

Fragmenty pracy były wydane w formie następujących artykułów i rozdziałów prac zbiorowych:

• Jankowski, Filip, Przegrana tymczasowa, przegrana permanentna. Ludyczny i egzystencjalny charakter porażki w dwóch wersjach gry Infernal Runner, „Mała Kultura Współczesna” 2015, nr 3, https://bit.ly/2JpIIft.
• Jankowski, Filip, Political and social issues in French digital games, 1982-1993, „TransMissions” 2017, t. 2 nr 2, https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/handle/item/65330, s. 162–176.
• Jankowski, Filip, Reflection on Postmodern Nomadism in French Science Fiction Games (1987–1992), „Maska” 2017, t. 11 nr 36, s. 153–164.
• Jankowski, Filip, „Méwilo” i „Freedom” Muriel Tramis jako pierwsze gry postkolonialne, [w:] Ksenia Olkusz, Krzysztof Maj (red.), Ksenologie, Ośrodek Badawczy Facta Ficta, Kraków, 2018, s. 473–485.
• Jankowski, Filip, Problematyka pierwszych feministycznych gier wideo, [w:] Michał Kłosiński, Krzysztof M. Maj (red.), Dyskursy gier wideo, Ośrodek Badawczy Facta Ficta, Kraków, 2019, https://www.ceeol.com/search/chapter-detail?id=793331, s. 177–193.
• Jankowski, Filip, Rozrachunek z przeszłością historyczną Francji na przykładzie gier Lankhoru, „Replay. The Polish Journal of Game Studies” 2019, t. 6 nr 1, http://www.ceeol.com/search/article-detail?id=993015, s. 27–36.
• Jankowski, Filip, Inny świat, inny twórca. Another World Érica Chahiego jako przypowieść o Twarzy, „Homo Ludens” 2019, nr 1(11), DOI: 10.14746/hl.2018.11.6, s. 103–115.
• Jankowski, Filip, The Presence of Female Designers in French Video Game Industry, 1985–1993, „Games and Culture” 2020, t. 15 nr 6, DOI: 10.1177/1555412019841954, s. 670–684.
• Jankowski, Filip, O gropowiastkach, „Replay. The Polish Journal of Game Studies” 2021, t. 8 nr 1, DOI: 10.18778/2391-8551.08.06, s. 117–128.
• Jankowski, Filip, La mode rétro: French Mystery Games - Between Nostalgia and Historical Revisionism (1986-91), „Journal of Gaming & Virtual Worlds” 2021, t. 13 nr 1, DOI: 10.1386/jgvw_00027_1, s. 41–53.
• Jankowski, Filip, Beyond the French Touch: The Contestataire Moment in French Adventure Digital Games (1984-1990), „Game Studies” 2021, t. 21 nr 1, http://gamestudies.org/2101/articles/jankowski.
• Jankowski, Filip, Tropem pierwszych francuskich survival horrorów, „Homo Ludens” 2021, nr 1(14), DOI: 10.14746/HL.2021.14.2, s. 29–42.
• Jankowski, Filip, Playing (against) the Heritage: Absolutism and the French Revolution in French Digital Games Before 2000, „Games and Culture” 2022, t. 17 nr 6, DOI: 10.1177/15554120221109126, s. 843–854.
• Jankowski, Filip, “Sorry, You Had Won”: Satirical French Digital Games Responding to National Sociopolitical Crisis (1984–1986), [w:] Krista Bonello Rutter Giappone, Tomasz Z. Majkowski, Jaroslav Švelch (red.), Video Games and Comedy, Springer International Publishing, Cham, 2022, DOI: 10.1007/978-3-030-88338-6_9, s. 173–190.
• Jankowski, Filip, Digital Games and the Category of Auteur: The Case of Muriel Tramis, „Journal of Gaming & Virtual Worlds” 2023, t. 15 nr 1, DOI: 10.1386/-jgvw_00070_1, s. 61–77.
• Jankowski, Filip, Przegrana emancypacja? Exxos/Cryo Interactive i kontrkultura w służbie odnowy science fiction, „Teksty Drugie” 2025, nr 1, https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1338078, s. 201–215.